مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله با یک سؤال ساده شروع میشود: ساختمانی که در آن زندگی یا کار میکنیم، اگر زلزلهای جدی بیاید، چه رفتاری خواهد داشت؟ بیشتر شهرهای ایران روی گسلهای فعال قرار دارند و بخش بزرگی از ساختمانهای موجود، پیش از ضوابط امروز یا بدون نظارت کافی ساخته شدهاند. خبر خوب این است که بسیاری از ضعفهای لرزهای قابل تشخیص و قابل اصلاحاند؛ به شرط اینکه پیش از زلزله دیده شوند.
در این راهنما توضیح میدهیم ساختمان مقاوم در برابر زلزله چه ویژگیهایی دارد، مالک با چه سؤالهایی میتواند وضعیت اولیه ساختمانش را بسنجد، کدام ضعفها بیشترین خطر را دارند و چه زمانی باید سراغ مقاوم سازی ساختمان و ارزیابی لرزهای دقیق رفت.
- تهران و بیشتر شهرهای ایران نزدیک گسلهای فعالاند؛ گسل شمال تهران، مشا، شمال و جنوب ری، کهریزک و پیشوا از مهمترین گسلهای اطراف پایتختاند.
- ساختمان مقاوم در برابر زلزله سیستم باربر جانبی کافی، مسیر انتقال بار پیوسته، شکل منظم و اتصالات سالم دارد.
- سال ساخت، داشتن نقشه سازه و پایانکار، تغییرات بعدی و وضعیت همکف، اولین سرنخهای مالکاند.
- طبقه نرم (پیلوت باز)، ستون کوتاه، نامنظمی و چسبیدن به ساختمان مجاور، ضعفهای رایج و خطرناکاند.
- تشخیص قطعی فقط با ارزیابی لرزهای مهندس سازه ممکن است؛ چکلیست این مقاله جایگزین آن نیست.
فهرست مطالب
- گسلهای فعال ایران و خطر زلزله در شهرها
- زلزله با ساختمان چه میکند؟
- ساختمان مقاوم در برابر زلزله چه مشخصاتی دارد؟
- از کجا بفهمیم ساختمان ما در برابر زلزله مقاوم است؟
- چهار ضعف رایج ساختمانها در زلزله
- ارزیابی لرزهای دقیق چطور انجام میشود؟
- روشهای مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله
- ایمنسازی اجزای غیرسازهای و وسایل خانه
- بعد از زلزله چه کنیم؟
- هزینه مقاوم سازی در برابر زلزله
- اشتباههای رایج
- سوالات متداول
گسلهای فعال ایران و خطر زلزله در شهرها
ایران روی کمربند لرزهخیز آلپ–هیمالیا قرار دارد؛ جایی که صفحه عربستان به سمت صفحه اوراسیا فشرده میشود. نتیجه این فشار، شبکهای از گسلهای فعال است که تقریباً همه مناطق کشور را تحت تأثیر قرار میدهد. در نقشه پهنهبندی خطر نسبی زلزله در استاندارد ۲۸۰۰، بخش بزرگی از کشور در پهنههای با خطر زیاد و خیلی زیاد قرار گرفته است.
گسلهای اطراف تهران
تهران از چند سو با گسلهای فعال احاطه شده است. مهمترین آنها:
- گسل شمال تهران: در دامنه جنوبی البرز و در امتداد شمال شهر کشیده شده و از نزدیکی محلههای شمالی پایتخت میگذرد.
- گسل مشا: از گسلهای بزرگ البرز مرکزی در شمالشرق تهران که از منطقه مشا و دماوند عبور میکند.
- گسلهای شمال ری و جنوب ری: دو گسل در جنوب تهران و محدوده شهر ری.
- گسل کهریزک: در جنوب تهران، به موازات گسل ری.
- گسل پیشوا: در جنوبشرق تهران، در محدوده ورامین و پیشوا.
نزدیکی این گسلها به مناطق پرجمعیت باعث میشود که کیفیت ساختمانها در تهران اهمیتی مضاعف داشته باشد.
نزدیکی ملک به گسل برای مالک چه معنایی دارد؟
- حریم گسل: در برخی پهنهها، ساختوساز در حریم گسل محدودیت یا ضوابط خاص دارد. این موضوع را باید از شهرداری و از روی ضوابط طرح تفصیلی تهران و در شهرهای دیگر، طرح تفصیلی همان شهر استعلام کرد.
- استعلام کاربری و پهنه: پیش از خرید یا ساخت، با استعلام کاربری و پهنه ملک ضوابط حاکم بر زمین مشخص میشود.
- پهنهبندی خطر نسبی در استاندارد ۲۸۰۰: هر شهر در یکی از پهنههای خطر نسبی کم، متوسط، زیاد یا خیلی زیاد قرار دارد و نیروی زلزله در طراحی سازه بر همین اساس محاسبه میشود.
- نوع زمین: نوع خاک محل، علاوه بر پهنه خطر، در محاسبه نیروی زلزله و انتخاب نوع پی اثر دارد.
چند گسل مهم دیگر در کشور
- گسل شمال تبریز: از گسلهای فعال شمالغرب کشور که از حاشیه شمالی تبریز میگذرد و در تاریخ، زلزلههای ویرانگری در تبریز به آن نسبت داده شده است.
- گسل اصلی معکوس زاگرس و گسلهای زاگرس: رشتهکوه زاگرس از شمالغرب تا جنوب کشور با گسلهای متعدد همراه است؛ زلزله سرپل ذهاب در سال ۱۳۹۶ در این پهنه رخ داد.
- گسل دورود: از گسلهای فعال زاگرس در لرستان که از نزدیکی شهر دورود و بروجرد میگذرد.
- گسلهای البرز: البرز علاوه بر گسلهای اطراف تهران، گسلهای فعال دیگری هم دارد؛ زلزله رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹ در این پهنه رخ داد و یکی از ویرانگرترین زلزلههای معاصر ایران بود.
- گسلهای کپهداغ: در شمالشرق کشور و در امتداد مرز با ترکمنستان، که خراسان شمالی و رضوی را تحت تأثیر قرار میدهند.
- گسل بم: زلزله بم در سال ۱۳۸۲ نشان داد ساختمانهای خشتی و بنایی بدون کلاف چقدر در برابر زلزله آسیبپذیرند.
- گسلهای ایران مرکزی و شرق: مانند گسل نایبند، گسل کوهبنان و گسل درونه که از گسلهای بزرگ و شناختهشده این مناطقاند.
اطلاعات دقیقتر درباره موقعیت گسلها و زلزلههای ثبتشده را میتوانید از منابع رسمی مانند پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، مرکز لرزهنگاری کشوری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران و سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور دنبال کنید.
درس مشترک این زلزلهها این است که فاصله از گسل را نمیتوان تغییر داد، اما کیفیت ساختمان را میتوان. به همین دلیل، مقاومسازی و ساخت درست، مؤثرترین راه کاهش خسارت زلزله است.
خاک و نزدیکی به گسل چه اثری دارد؟
شدت لرزش در یک زلزله فقط به فاصله از گسل بستگی ندارد. نوع خاک هم مهم است: لرزش در خاکهای نرم و آبرفتی میتواند تشدید شود و در برخی زمینهای ماسهای اشباع، خطر روانگرایی وجود دارد. استاندارد ۲۸۰۰ زمینها را بر اساس نوع خاک دستهبندی میکند و همین دستهبندی در محاسبه نیروی زلزله اثر دارد. آزمایش خاک، هم در ساخت جدید و هم در ارزیابی ساختمان موجود، این اطلاعات را فراهم میکند.
زلزله با ساختمان چه میکند؟
در زلزله، زمین زیر ساختمان بهسرعت به جلو و عقب حرکت میکند. ساختمان بهخاطر جرمش در برابر این حرکت مقاومت میکند و نیرویی افقی در طبقات ایجاد میشود. ساختمانها معمولاً برای بارهای قائم، یعنی وزن خودشان و ساکنان، بهخوبی کار میکنند؛ اما نیروی افقی زلزله اگر در طراحی دیده نشده باشد، ستونها، اتصالات و دیوارها را در جهتی بارگذاری میکند که برایش آماده نیستند.
هدف ضوابط طراحی لرزهای، از جمله استاندارد ۲۸۰۰ ایران، این است که ساختمان در زلزلههای شدید فرو نریزد و جان ساکنان حفظ شود؛ حتی اگر خود ساختمان آسیب ببیند. برای رسیدن به این هدف، ساختمان باید هم سختی و مقاومت کافی داشته باشد و هم شکلپذیر باشد؛ یعنی پیش از شکستن، تغییرشکل بدهد و انرژی زلزله را مستهلک کند.
ساختمان مقاوم در برابر زلزله چه مشخصاتی دارد؟
نوع سازه، بتنی، فلزی یا بنایی، بهتنهایی تعیین نمیکند ساختمان مقاوم است یا نه. ساختمان مقاوم در برابر زلزله این ویژگیها را دارد:
- سیستم باربر جانبی مشخص: دیوار برشی، مهاربند (بادبند) یا قاب خمشی که نیروی افقی زلزله را تحمل کند؛ در ساختمان بنایی، کلافهای افقی و قائم.
- مسیر پیوسته انتقال بار: نیرو باید بدون انقطاع از سقفها به ستونها و دیوارها و از آنجا به پی برسد. اتصال ضعیف یا ستونی که در یک طبقه حذف شده، این مسیر را قطع میکند.
- شکل منظم: پلان ساده و متقارن و تغییر تدریجی سختی در ارتفاع. شکلهای نامنظم در زلزله پیچش و تمرکز نیرو ایجاد میکنند.
- اتصالات سالم: جوشها و پیچهای اتصال در سازه فلزی و آرماتوربندی محل اتصال تیر و ستون در سازه بتنی، از حساسترین نقاطاند.
- سقف یکپارچه (دیافراگم): سقفی که طبقه را مثل یک صفحه واحد به هم ببندد و نیرو را بین اعضای باربر پخش کند.
- پی متناسب با خاک: پی باید با جنس خاک و بارهای ساختمان طراحی شده باشد.
- کیفیت اجرای خوب: بهترین نقشه هم با بتن ضعیف، میلگرد ناکافی یا جوش بیکیفیت، ساختمان مقاوم نمیسازد.
ساختمان بتنی، فلزی و بنایی در زلزله
| نوع سازه | نقاط قوت در زلزله | نقاط حساس |
|---|---|---|
| بتن مسلح | یکپارچگی، امکان دیوار برشی، مقاومت خوب در صورت آرماتوربندی درست | کیفیت بتن، فاصله و تعداد خاموتها، اتصال تیر و ستون، ستون کوتاه |
| فلزی | شکلپذیری فولاد، وزن کمتر | کیفیت جوش و اتصالات، مهاربندهای بریدهشده یا ناقص، خوردگی |
| بنایی (آجری) | در صورت داشتن کلاف افقی و قائم، رفتار قابل قبول در ساختمانهای کوتاه | نبود کلاف، سقف طاق ضربی بدون اتصال، دیوارهای بلند بدون مهار |
اگر نمیدانید ساختمان شما چه نوع سازهای دارد، نقشههای پروانه، بازدید از پارکینگ یا زیرزمین و دیدن ستونها و تیرها، معمولاً سرنخ اول را میدهد. تشخیص دقیق و بررسی جزئیات، کار مهندس سازه است.
از کجا بفهمیم ساختمان ما در برابر زلزله مقاوم است؟
پاسخ قطعی را فقط ارزیابی لرزهای مهندس سازه میدهد؛ اما مالک با این چند سؤال میتواند تصویر اولیهای داشته باشد و بفهمد ارزیابی دقیق چقدر ضروری است:
| سؤال | نشانه نگرانی | قدم بعدی |
|---|---|---|
| ساختمان چه سالی طراحی و ساخته شده؟ | ساخت پیش از ویرایشهای جدید استاندارد ۲۸۰۰ یا بدون پروانه و نظارت | بررسی سوابق و ارزیابی لرزهای |
| نقشه سازه، پروانه و پایانکار دارد؟ | نقشه سازه در دسترس نیست | برداشت وضع موجود سازه |
| همکف چه وضعیتی دارد؟ | همکف پیلوت باز با طبقات پر از دیوار در بالا | بررسی طبقه نرم توسط مهندس سازه |
| در بازسازیها دیوار یا ستونی حذف یا جابهجا شده؟ | حذف دیوار باربر یا ستون، بریدن مهاربند | بررسی فوری تغییرات |
| ترک، نشست یا خوردگی دیده میشود؟ | ترک مورب در دیوار، ترک ستون، زنگزدگی میلگرد | بازدید فنی؛ مطلب نشانههای نیاز به مقاوم سازی |
| ساختمان بنایی (آجری) است؟ | کلاف افقی و قائم ندارد یا سقف طاق ضربی دارد | ارزیابی و تقویت جدی |
| طبقه یا سازهای بعداً اضافه شده؟ | افزایش طبقه بدون محاسبه | کنترل ظرفیت ستونها و پی |
| فاصله از ساختمان مجاور چقدر است؟ | چسبیده بدون درز انقطاع، با ارتفاع طبقات متفاوت | بررسی خطر ضربه |
اگر به یکی از این سؤالها پاسخ نگرانکننده دادید، به معنای ناامن بودن قطعی ساختمان نیست؛ اما نشان میدهد ارزیابی دقیق ارزش انجام دادن را دارد.
هنگام خرید یا اجاره آپارتمان به چه چیزهایی دقت کنیم؟
بسیاری از خانوادهها فقط هنگام خرید خانه به مقاومت آن در برابر زلزله فکر میکنند. چند بررسی ساده پیش از خرید:
- پایانکار ساختمان را ببینید و سال صدور پروانه را بپرسید.
- در پارکینگ و زیرزمین، ستونها و تیرها را از نظر ترک، زنگزدگی میلگرد یا آثار نم بررسی کنید.
- ببینید همکف پیلوت کاملاً باز است یا دیوار برشی و مهاربند دارد.
- بپرسید آیا در واحدها دیوار یا ستونی برداشته شده یا طبقهای بعداً اضافه شده است.
- وضعیت نما، بهخصوص نماهای سنگی سنگین، و فاصله ساختمان از ساختمانهای کناری را ببینید.
- اگر تردید دارید، پیش از خرید از مهندس سازه بخواهید بازدید کارشناسی انجام دهد.
چهار ضعف رایج ساختمانها در زلزله

۱. طبقه نرم؛ پیلوت باز زیر طبقات پر
در بسیاری از ساختمانهای شهری، همکف برای پارکینگ خالی است و طبقات بالا پر از دیوار. در زلزله، طبقات بالا مثل یک جعبه سخت حرکت میکنند و تقریباً همه تغییرشکل در ستونهای همکف جمع میشود. این الگو یکی از دلایل شناختهشده آسیب ساختمانها در زلزلههاست. پیلوت بهخودیخود مشکل نیست؛ مشکل وقتی است که سیستم باربر جانبی همکف، مثل دیوار برشی یا مهاربند، برای آن طراحی نشده باشد.
۲. ستون کوتاه
وقتی دیوار، پنجره نواری یا اختلاف تراز، بخشی از ارتفاع ستون را مهار کند، طول آزاد ستون کوتاه میشود. ستون کوتاه سختتر است، نیروی بیشتری جذب میکند و ممکن است با ترکهای برشی ناگهانی بشکند. این حالت در ساختمانهای روی زمین شیبدار و دیوارهای نیمهارتفاع زیرزمین هم دیده میشود.
۳. نامنظمی در پلان یا ارتفاع
پلانهای L یا U شکل، توزیع نامتقارن دیوارها، عقبنشینی شدید طبقات و تغییر ناگهانی سختی در ارتفاع باعث میشوند مرکز جرم و مرکز سختی ساختمان از هم فاصله بگیرند و ساختمان در زلزله بپیچد.
۴. چسبیدن به ساختمان مجاور
دو ساختمان کنار هم در زلزله با دامنه و زمان متفاوتی حرکت میکنند. اگر درز انقطاع کافی بین آنها نباشد، به هم ضربه میزنند؛ بهویژه وقتی تراز سقفها یکسان نیست و سقف یک ساختمان به ستون ساختمان دیگر میخورد.
ارزیابی لرزهای دقیق چطور انجام میشود؟
ارزیابی لرزهای سه بخش اصلی دارد: برداشت وضع موجود سازه (ابعاد اعضا، اتصالات و در صورت نیاز آرماتوریابی)، آزمایش مصالح (مانند مغزهگیری بتن یا بررسی جوشها) و مدلسازی و تحلیل ساختمان با بار زلزله طبق ضوابط. خروجی، فهرست اعضا و نقاط ضعیف و میزان کمبود ظرفیت آنهاست. جزئیات این روند و خدمات متین را در صفحه مقاوم سازی ساختمان و ارزیابی لرزهای توضیح دادهایم.
روشهای مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله
انتخاب روش، نتیجه ارزیابی است، نه سلیقه. بسته به نوع ضعف، مهندس سازه یک یا ترکیبی از این روشها را پیشنهاد میکند:
- افزودن دیوار برشی یا مهاربند: برای ساختمانهایی که سیستم باربر جانبی کافی ندارند یا طبقه نرم دارند.
- ژاکت بتنی، ژاکت فولادی یا دورپیچ FRP: برای افزایش ظرفیت و شکلپذیری ستونها و تیرها؛ روشها و تفاوتشان را در مطلب تقویت ستون ساختمان آوردهایم.
- تقویت اتصالات: بهخصوص در سازههای فلزی با جوشهای ضعیف.
- کلافبندی و تقویت دیوارها: در ساختمانهای بنایی.
- تقویت پی: وقتی پی ظرفیت بارهای جدید را ندارد.
مقایسه روشها، کاربرد هر کدام و اینکه چه زمانی تخریب و نوسازی منطقیتر از مقاومسازی است را در مطلب مقاوم سازی ساختمان قدیمی ببینید.
ایمنسازی اجزای غیرسازهای و وسایل خانه
بخش قابلتوجهی از آسیبها در زلزله، حتی وقتی سازه سالم میماند، از اجزای غیرسازهای است. این کارها سادهاند و بدون مقاومسازی سازه هم انجام میشوند:
- کمدها، کتابخانهها و قفسههای بلند را به دیوار مهار کنید و وسایل سنگین را پایین بگذارید.
- آبگرمکن و پکیج را با بست به دیوار ببندید تا لوله گاز کنده نشود.
- لوستر و وسایل آویز را بالای تخت و محل نشستن نصب نکنید.
- محل شیر اصلی گاز، آب و برق را بدانید.
- نمای سنگی و جانپناههای بام را از نظر اتصال بررسی کنید؛ سقوط نما یکی از خطرهای جدی برای عابران است.
بعد از زلزله چه کنیم؟
حتی زلزلهای که خسارت ظاهری جدی ندارد، ممکن است به سازه آسیب زده باشد. پس از هر زلزله محسوس:
- اگر بوی گاز حس میکنید، شیر اصلی گاز را ببندید و از روشن کردن کلید برق و شعله پرهیز کنید.
- ستونها، تیرها و دیوارهای پارکینگ و راهپله را از نظر ترک تازه، ریزش پوشش بتن یا کج شدن بررسی کنید.
- ترکهای مورب یا ضربدری در دیوارها، جدا شدن نما و گیر کردن درها و پنجرهها را جدی بگیرید.
- اگر ترک تازه در ستون یا تیر دیدید، تا بازدید مهندس سازه از استفاده از آن بخش خودداری کنید.
- پسلرزهها میتوانند ساختمان آسیبدیده را بیشتر تخریب کنند؛ عجلهای برای بازگشت به ساختمان آسیبدیده نداشته باشید.
بررسی پس از آسیب، یکی از خدماتی است که در صفحه مقاوم سازی ساختمان متین معرفی شده است.
هزینه مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله
هزینه به نتیجه ارزیابی، نوع سازه، زیربنا، تعداد اعضای نیازمند تقویت، روش انتخابشده و امکان ادامه سکونت هنگام اجرا بستگی دارد. به همین دلیل اعلام یک عدد ثابت برای هر متر مربع واقعبینانه نیست. اولین قدم، ارزیابی لرزهای است که هم ضرورت مقاومسازی و هم دامنه کار را روشن میکند. برای بررسی ساختمان خود و برآورد هزینه تماس بگیرید.
اشتباههای رایج در مقاوم سازی در برابر زلزله
- تقویت بدون ارزیابی: افزودن ژاکت یا مهاربند بدون تحلیل ممکن است ضعف را به جای دیگری منتقل کند.
- پر کردن ترکها بهجای بررسی علت: ترک نشانه است؛ پوشاندنش مشکل سازه را حل نمیکند.
- حذف دیوار یا ستون در بازسازی داخلی: بدون نظر مهندس سازه، یکی از خطرناکترین تغییرات است.
- توجه فقط به سازه: فراموش کردن نما، جانپناه و تأسیسات گاز.
- اعتماد به ظاهر نو: نوسازی نما و داخل ساختمان، چیزی درباره مقاومت لرزهای آن نمیگوید.
اگر نگران رفتار ساختمانتان در زلزله هستید، صفحه مقاوم سازی ساختمان مراحل ارزیابی و تقویت را در متین توضیح میدهد.
سوالات متداول درباره مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله
از کجا بفهمیم ساختمان ما در برابر زلزله مقاوم است؟
سال ساخت، داشتن نقشه سازه و پایانکار، وضعیت همکف، تغییرات بعدی و ترکها سرنخهای اولیهاند؛ اما پاسخ قطعی فقط با ارزیابی لرزهای مهندس سازه به دست میآید.
مهمترین گسلهای فعال اطراف تهران کداماند؟
گسل شمال تهران، گسل مشا، گسلهای شمال ری و جنوب ری، گسل کهریزک و گسل پیشوا از گسلهای فعال شناختهشده اطراف تهراناند. نزدیکی آنها به مناطق پرجمعیت، اهمیت کیفیت ساختمانها را بیشتر میکند.
از کجا بفهمیم ملک ما در کدام پهنه خطر زلزله است؟
پهنه خطر نسبی هر شهر در پیوست استاندارد ۲۸۰۰ آمده است. موقعیت دقیق گسلها و ضوابط حریم آنها را هم میتوان از شهرداری و ضوابط طرح تفصیلی استعلام کرد.
اگر ملک ما نزدیک گسل باشد، چه باید کرد؟
فاصله از گسل قابل تغییر نیست، اما کیفیت ساختمان هست. در ملک نزدیک گسل، ارزیابی لرزهای ساختمان موجود و رعایت دقیق ضوابط و آزمایش خاک در ساخت جدید اهمیت بیشتری دارد؛ ضوابط حریم گسل را هم باید از مرجع صدور پروانه استعلام کرد.
ساختمان بتنی در برابر زلزله مقاومتر است یا فلزی؟
هر دو در صورت طراحی و اجرای درست میتوانند مقاوم باشند. کیفیت طراحی، اتصالات و اجرا مهمتر از نوع سازه است.
آیا ساختمانهای پیلوت در زلزله خطرناکاند؟
پیلوت بهتنهایی خطرناک نیست. خطر وقتی است که همکف سیستم باربر جانبی کافی نداشته باشد و طبقه نرم ایجاد شود؛ این موضوع با ارزیابی و در صورت نیاز افزودن دیوار برشی یا مهاربند قابل اصلاح است.
آیا مقاوم سازی ساختمان قدیمی به صرفه است؟
بستگی به نتیجه ارزیابی، وضعیت مصالح و هزینه تقویت در مقایسه با نوسازی دارد. گاهی مقاومسازی و گاهی تخریب و نوسازی گزینه منطقیتری است.
آیا هنگام مقاومسازی باید ساختمان را تخلیه کرد؟
همیشه نه. برخی روشها مثل دورپیچ FRP یا تقویت موضعی با سکونت قابل اجرا هستند و برخی کارها مثل تقویت پی یا افزودن دیوار برشی، تخلیه بخشی از ساختمان را لازم میکنند.
بدون مقاومسازی سازه، چه کاری برای ایمنی در زلزله از دستمان برمیآید؟
مهار کمدها و قفسهها، بستن آبگرمکن و پکیج به دیوار، دور کردن وسایل سنگین از محل خواب و شناختن شیرهای اصلی گاز، آب و برق.
گفتوگو درباره پروژه شما
اگر درباره طراحی، مجوز یا اجرای ساختمان خود پرسشی دارید، کارشناسان متین با دقت راهنماییتان میکنند.




