مقاوم سازی خانه در برابر حملات هوایی به این معنا نیست که یک ساختمان مسکونی در برابر اصابت مستقیم کاملاً مصون شود؛ هیچ خانه معمولی چنین ادعایی را برنمی‌تابد. هدف واقع‌بینانه، کاهش آسیب ناشی از موج انفجار، پرتاب شیشه و ترکش، ریزش اجزای ساختمان و آتش‌سوزی است؛ یعنی همان عواملی که در بیشتر حوادث، بخش عمده مصدومیت‌ها را رقم می‌زنند. بخش قابل‌توجهی از این خطرها با تدبیرهای مهندسی نسبتاً ساده و اصول پدافند غیرعامل کاهش می‌یابد.
در این راهنما، مهندسین مشاور متین توضیح می‌دهند یک ساختمان مسکونی در برابر انفجار چگونه رفتار میکند، امنترین فضای خانه کجاست، با پنجره‌ها و شیشهها چه باید کرد، مقاوم‌سازی سازه‌ای چه روش‌هایی دارد و در چه زمانی حضور مهندس سازه ضروری است.
پدافند غیرعامل در ساختمان مسکونی یعنی چه؟
پدافند غیرعامل مجموعه تدابیری است که بدون استفاده از تجهیزات نظامی، آسیب‌پذیری افراد و ساختمانها را در برابر تهدیدها کاهش می‌دهد. در ساختمان، این تدابیر شامل مقاوم بودن سازه، پیش‌بینی فضای امن، ایمن‌سازی شیشهها، مهار اجزای سنگین و قابلیت قطع سریع گاز و برق است.
در ایران، ضوابط این حوزه در مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان (پدافند غیرعامل) آمده است و برای بسیاری از ساختمانهای عمومی و بزرگ الزامی است. برای خانه‌ها و آپارتمان‌های موجود، الزام قانونی کمتر است؛ اما همان اصول، راهنمای خوبی برای بهبود ایمنی یک ساختمان مسکونی به شمار می‌رود.
نکته قابل‌توجه این است که بسیاری از اقدامات مقاوم سازی در برابر زلزله، مانند اتصال مناسب اعضای سازه، وجود دیوار برشی و مهار نما، در برابر موج انفجار نیز مفید است. به همین دلیل، ساختمانی که بر اساس آیین‌نامه ۲۸۰۰ درست طراحی و اجرا شده باشد، معمولاً نقطه شروع بهتری دارد.
انفجار چگونه به ساختمان آسیب می‌زند؟
برای تصمیم درست باید بدانیم خطر از کجا می‌آید. در انفجارهایی که در فاصله‌ای از ساختمان رخ می‌دهند، معمولاً سازه اصلی پابرجا می‌ماند، ولی اجزای سبک‌تر آسیب می‌بینند:
| عامل آسیب | چه اتفاقی می‌افتد؟ | راهکار اصلی |
|---|---|---|
| موج فشار انفجار | شکستن شیشهها، کنده شدن در و پنجره، ترک در دیوارهای بنایی | فضای امن داخلی، دوری از دیوارهای بیرونی |
| پرتاب شیشه و قطعات | مهم‌ترین عامل مصدومیت در فاصله‌های متوسط تا دور | فیلم ایمنی، شیشه لمینت، پرده ضخیم |
| ترکش و آوار | نفوذ از پنجره و دیوارهای کم‌ضخامت | ماندن پشت دو دیوار یا بیشتر، دور از بازشوها |
| ریزش اجزای غیرسازه‌ای | سقوط سنگ نما، سقف کاذب، کمد و قفسه | مهار نما و اثاثیه سنگین |
| آتش‌سوزی و نشت گاز | آسیب ثانویه پس از انفجار | شیر قطع‌کن گاز، کپسول آتش‌نشانی، مسیر خروج باز |
| آسیب سازه‌ای و خرابی پیش‌رونده | از دست رفتن یک ستون یا دیوار باربر و ریزش بخش‌های دیگر | ارزیابی سازه و مقاوم سازی توسط مهندس |
این جدول نشان می‌دهد که حتی بدون تغییر در سازه، با مدیریت شیشهها، انتخاب فضای امن و مهار اجزای سنگین، بخش مهمی از خطر کاهش می‌یابد.
ارزیابی سازه: خانه شما چقدر آسیب‌پذیر است؟
نخستین قدم در مقاوم سازی ساختمان در برابر انفجار، شناخت خود ساختمان است. رفتار یک آپارتمان بتنی نوساز با یک خانه آجری قدیمی تفاوت زیادی دارد.
ساختمانهای آسیب‌پذیرتر
- ساختمانهای بنایی بدون کلاف (آجری یا بلوکی قدیمی) که دیوارهایشان باربر است و انسجام کافی ندارند.
- ساختمان‌هایی که بدون نقشه مصوب یا نظارت مهندسی ساخته یا بعداً تغییر داده شده‌اند.
- ساختمانهای اسکلت فلزی با اتصالات جوشی ضعیف یا بادبندهای حذف‌شده.
- ساختمان‌هایی که در بازسازی، دیوار یا ستون آن‌ها برداشته شده است.
- ساختمان‌هایی با نمای سنگی که به روش ملات‌گذاری ساده و بدون اسکوپ یا مهار مکانیکی اجرا شده است.
ساختمانهای مقاوم‌تر
- ساختمانهای بتن آرمه با دیوار برشی که طبق ضوابط جدید طراحی و اجرا شده‌اند.
- ساختمانهای اسکلت فلزی با اتصالات استاندارد و بازرسی‌شده.
- ساختمان‌هایی که زیرزمین یا پارکینگ با دیوارهای بتنی و سقف دال بتنی دارند.
ارزیابی دقیق را باید مهندس سازه با بازدید از ساختمان، بررسی نقشه‌های اجرایی و در صورت نیاز آزمایش مصالح انجام دهد. نتیجه این ارزیابی مشخص میکند آیا ساختمان به طراحی و مقاوم سازی سازه نیاز دارد یا با تدابیر ساده‌تر می‌توان سطح ایمنی را بالا برد.
فضای امن یا پناهگاه خانگی کجاست؟
بسیاری از خانواده‌ها فضایی به نام پناهگاه ندارند، اما تقریباً در هر ساختمان می‌توان امنترین نقطه نسبی را پیدا و آماده کرد. اصل ساده این است: هرچه دیوارهای بیشتری میان شما و فضای بیرون باشد، ایمنی بیشتر است.
ویژگی‌های یک فضای امن مناسب
- در مرکز ساختمان و دور از دیوارهای بیرونی باشد؛ مانند راهرو داخلی، انباری یا حمام بدون پنجره.
- پنجره نداشته باشد یا کمترین شیشه را داشته باشد.
- در طبقات پایین باشد؛ زیرزمین بتنی یا پارکینگ مسقف، در صورت سالم بودن سازه، معمولاً گزینه بهتری است.
- زیر یا کنار عناصر سنگین ناپایدار مانند مخزن آب، کمد بلند یا سقف کاذب سنگین نباشد.
- دو راه خروج یا دستکم یک مسیر خروج مطمئن داشته باشد و در آن قفل نشود.
- تهویه طبیعی یا امکان تهویه داشته باشد.
مقایسه گزینه‌های فضای امن در خانه
| فضا | ارزیابی کلی | نکته |
|---|---|---|
| زیرزمین یا پارکینگ بتنی | بهترین گزینه در بیشتر ساختمانها | به شرط سالم بودن سازه، خروجی مطمئن و تهویه کافی |
| راهپله و هسته مرکزی بتنی | مناسب | در بسیاری از ساختمانها هسته پله مقاوم‌ترین بخش است؛ مسیر رفت‌وآمد را نبندید |
| راهرو یا حمام داخلی بدون پنجره | مناسب برای آپارتمان‌ها | دو دیوار یا بیشتر میان شما و فضای بیرون باشد |
| اتاق با پنجره بزرگ رو به خیابان | نامناسب | خطر پرتاب شیشه بالاست |
| پشت‌بام و طبقات آخر | نامناسب | بیشترین در معرض بودن و ترکش |
تجهیزات فضای امن
یک کیف اضطراری آماده در همان فضا نگهداری کنید: آب آشامیدنی، مواد غذایی کم‌حجم، جعبه کمک‌های اولیه، داروهای ضروری اعضای خانواده، چراغ‌قوه و باتری اضافه، رادیو باتری‌خور، پاوربانک، سوت، ماسک، کپی مدارک مهم و مقداری پول نقد. فهرست کامل‌تر را از دستورالعمل‌های رسمی هلال احمر و مدیریت بحران شهر خود تکمیل کنید.
پنجره‌ها و شیشهها: بزرگ‌ترین خطر پنهان
در بسیاری از انفجارها، حتی در فاصله‌های نسبتاً دور، شیشهها می‌شکنند و قطعات آن با سرعت زیاد به داخل پرتاب می‌شوند. به همین دلیل ایمن‌سازی پنجره‌ها یکی از مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین اقدامات است.
- فیلم ایمنی شیشه (Safety / Security Film): لایه‌ای شفاف که روی سطح داخلی شیشه نصب می‌شود و قطعات شکسته را کنار هم نگه می‌دارد. کارایی آن زمانی بیشتر است که لبه فیلم به قاب پنجره مهار شود و ضخامت آن مطابق توصیه سازنده انتخاب گردد.
- شیشه لمینت (چندلایه): در هنگام تعویض پنجره، شیشه لمینت در قاب محکم عملکرد بسیار بهتری از شیشه معمولی دارد. شیشه دوجداره معمولی به‌تنهایی کافی نیست، مگر آنکه یکی از جداره‌ها لمینت باشد.
- پرده ضخیم یا پرده ضدانفجار: پرده‌های سنگین که کمی بلندتر از پنجره هستند، بخشی از قطعات شیشه را مهار می‌کنند.
- ضربدری چسب زدن کافی نیست: چسب نواری ضربدری ممکن است قطعات را درشت‌تر کند و محافظت قابلاعتمادی ایجاد نمیکند. فیلم ایمنی سراسری جایگزین درست آن است.
- تخت خواب، مبل و محل نشستن دائمی را از جلوی پنجره‌های بزرگ دور کنید.
روش‌های مقاوم سازی سازه‌ای ساختمان
اگر ارزیابی مهندس نشان دهد ساختمان ضعف سازه‌ای دارد، مقاوم سازی بر اساس ضوابط رسمی مانند دستورالعمل بهسازی لرزه‌ای ساختمانهای موجود (نشریه ۳۶۰) طراحی می‌شود. این روش‌ها ساختمان را یکپارچه‌تر و شکل‌پذیرتر می‌کنند و احتمال خرابی پیش‌رونده را کاهش می‌دهند.
| روش | مناسب برای | توضیح |
|---|---|---|
| دیوار برشی بتنی یا فولادی | ساختمانهای بتنی و فلزی | افزایش سختی و مقاومت کلی ساختمان |
| ژاکت بتنی یا فولادی ستون‌ها | ستون‌ها و تیرهای ضعیف | افزایش ظرفیت باربری و شکل‌پذیری اعضا |
| الیاف FRP | ستون، تیر و دیوار بتنی یا بنایی | مقاوم سازی با حداقل افزایش وزن و تخریب؛ اجرای سریع |
| تقویت اتصالات و بادبندها | ساختمانهای اسکلت فلزی | رفع ضعف جوش‌ها و اتصالات اجرای نادرست |
| کلافبندی و شبکه میلگرد روی دیوار | ساختمانهای بنایی | یکپارچه کردن دیوارها و جلوگیری از فروریختن |
| تقویت دال سقف زیرزمین | ایجاد فضای امن در زیرزمین | افزایش ظرفیت سقف در برابر آوار طبقات بالا |
مقاوم سازی سازه‌ای باید حتماً با محاسبه، نقشه و نظارت مهندس انجام شود. برداشتن یا جابه‌جایی دیوار و ستون، یا افزودن وزن زیاد (مانند دیوار بتنی ضخیم یا کیسه شن در طبقات بالا) بدون محاسبه، می‌تواند ایمنی ساختمان را کاهش دهد. برخی تغییرات سازه‌ای نیز نیاز به هماهنگی با شهرداری دارند؛ درباره این موضوع راهنمای اصلاح پروانه ساخت را بخوانید.
برای انتخاب تیمی که ارزیابی و طراحی را انجام دهد، مقاله‌های شرکت مهندسین مشاور چیست؟ و معیارهای انتخاب مشاور راهنمای مفیدی است. اجرای مقاوم سازی نیز به پیمانکار ساختمان با سابقه کار سازه‌ای نیاز دارد.
اجزای غیرسازه‌ای، نما و تأسیسات
بخش زیادی از خطر در ساختمان از اجزایی است که جزو سازه اصلی نیستند، ولی در اثر لرزش و موج فشار سقوط می‌کنند یا باعث حادثه ثانویه می‌شوند.
نمای ساختمان
سنگ‌های نمایی که فقط با ملات چسبانده شده‌اند، ممکن است با لرزش جدا شوند و برای ساکنان و رهگذران خطرناک باشند. بازدید نما و اجرای مهار مکانیکی (اسکوپ یا زیرسازی فلزی) توسط مهندس، اقدامی است که هم در زلزله و هم در انفجار ارزشمند است.
اثاثیه و اجزای داخلی
- کمدها، قفسه‌ها و کتابخانه‌های بلند را به دیوار مهار کنید.
- اشیای سنگین را روی طبقات پایین قفسه‌ها بگذارید.
- لوسترها و سقف‌های کاذب سنگین را بازدید کنید.
- آبگرمکن و پکیج را با بست فلزی به دیوار مهار کنید.
گاز، برق و آتش
- محل شیر اصلی گاز، کنتور و کلید اصلی برق را به همه اعضای خانواده نشان دهید.
- نصب شیر قطع‌کن خودکار گاز (حساس به لرزش یا افزایش جریان) توسط متخصص مجاز را بررسی کنید.
- دستکم یک کپسول آتش‌نشانی شارژشده و پتوی نسوز در دسترس داشته باشید.
- مسیر پله و راهروهای خروج را از اثاثیه و وسایل اضافه خالی نگه دارید.
پیش‌بینی پدافند غیرعامل در ساختمانهای در حال طراحی
اگر در حال ساخت یا نوسازی هستید، بهترین زمان برای ایمنی، مرحله طراحی است. هزینه پیش‌بینی یک فضای امن در زیرزمین، دیوارهای بتنی در هسته ساختمان، شیشه لمینت و مهار صحیح نما در این مرحله بسیار کمتر از اجرای آن پس از ساخت است.
- طراحی زیرزمین با دیوار و سقف بتنی کافی، دسترسی مستقیم از راهپله و تهویه مستقل
- هسته راهپله و آسانسور بتنی در مرکز پلان
- کاهش سطح شیشه در نماهای رو به فضای باز وسیع و استفاده از شیشه لمینت
- جانمایی تأسیسات اصلی و شیرهای قطع اضطراری در محل در دسترس
- طراحی سازه با درنظرگرفتن مسیرهای جایگزین انتقال بار برای کاهش خرابی پیش‌رونده
برای شروع درست پروژه، مطالب اقدامات قبل از شروع ساخت و ساز، مشاوره ساخت و ساز در تهران و مراحل اخذ پروانه ساخت را ببینید. نمونه‌ای از کارهای ما در صفحه پروژه‌های متین در دسترس است.
پس از انفجار در نزدیکی ساختمان چه کنیم؟
اگر انفجاری در نزدیکی ساختمان رخ داده است، پس از اطمینان از ایمنی افراد و طبق دستور نهادهای امدادی، این نکات را رعایت کنید:
- بوی گاز را بررسی کنید؛ در صورت شک، شیر اصلی را ببندید، کلید برق را نزنید و از ساختمان خارج شوید.
- از راهپله استفاده کنید، نه آسانسور.
- به نشانه‌های آسیب سازه‌ای توجه کنید: ترک‌های مورب در دیوار یا ستون، ریختن بتن و بیرون زدن میلگرد، کج شدن ستون، افتادگی سقف، و گیر کردن ناگهانی درها و پنجره‌ها.
- در صورت مشاهده هر یک از این نشانه‌ها، تا بازدید مهندس سازه وارد ساختمان نشوید و در آن اقامت نکنید.
- از خرابی‌ها عکس و فیلم تهیه کنید؛ این مستندات برای ارزیابی فنی و پیگیری‌های بعدی لازم است.
- تعمیر ترک‌ها را پیش از ارزیابی مهندس انجام ندهید؛ پوشاندن ترک، تشخیص آسیب واقعی را دشوار میکند.
پس از هر حادثه، ارزیابی ایمنی ساختمان توسط مهندس سازه مشخص میکند که آیا ساختمان قابل سکونت است، به تعمیر نیاز دارد یا باید مقاوم سازی شود.
ساختمان متینارزیابی ایمنی ساختمان خود را به مهندسان متین بسپاریدبرای بازدید و ارزیابی سازه، طراحی مقاوم سازی یا پیش‌بینی فضای امن در ساختمان جدید، با ما تماس بگیرید یا پیام بدهید.
سوالات متداول
آیا می‌توان خانه را در برابر بمباران کاملاً مقاوم کرد؟
خیر. هیچ ساختمان مسکونی معمولی در برابر اصابت مستقیم کاملاً ایمن نیست. هدف مقاوم سازی، کاهش آسیب ناشی از موج انفجار، شیشه، ترکش و ریزش اجزا در انفجارهای نزدیک است که بخش عمده مصدومیت‌ها را شامل می‌شود.
امنترین نقطه آپارتمان در زمان حمله هوایی کجاست؟
معمولاً زیرزمین یا پارکینگ بتنی سالم، هسته راهپله، یا یک راهرو یا حمام داخلی بدون پنجره که دستکم دو دیوار میان شما و فضای بیرون باشد. از اتاقهای دارای پنجره بزرگ و طبقات آخر دوری کنید.
چسب زدن ضربدری روی شیشهها مفید است؟
محافظت قابلاعتمادی ایجاد نمیکند. فیلم ایمنی سراسری که به قاب پنجره مهار شده باشد، یا شیشه لمینت، راهکار مؤثرتری است. پرده ضخیم نیز بخشی از قطعات شیشه را مهار میکند.
مقاوم سازی ساختمان در برابر زلزله در برابر انفجار هم مؤثر است؟
تا حدی بله. اقداماتی مانند تقویت اتصالات، دیوار برشی، کلافبندی دیوارهای بنایی و مهار نما، یکپارچگی ساختمان را بالا میبرد و در برابر موج انفجار نیز مفید است؛ هرچند طراحی تخصصی ضدانفجار ضوابط جداگانهای دارد.
چه زمانی باید از مهندس سازه کمک بگیریم؟
اگر ساختمان قدیمی، بنایی یا بدون نظارت مهندسی ساخته شده، اگر قصد ایجاد فضای امن در زیرزمین یا تغییر در دیوارها را دارید، و همیشه پس از هر انفجار یا زلزله‌ای که ترک یا آسیب ایجاد کرده است.
مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان درباره چیست؟
مبحث بیست و یکم مقررات ملی ساختمان به پدافند غیرعامل میپردازد و ضوابط طراحی ساختمانها برای کاهش آسیب در برابر تهدیدهایی مانند انفجار را مشخص میکند. این ضوابط برای بسیاری از ساختمانهای عمومی و بزرگ الزامی است.
